काठमाडौँ । विविध कृषि-पर्यावरणीय क्षेत्र र सांस्कृतिक विविधताले भरिपूर्ण नेपाल मौलिक कृषि जैविक विविधता, परम्परागत ज्ञान, र विशिष्ट खेती प्रणालीको धनी मुलुक हो। यी स्रोतहरूले नेपालमा उत्पत्तिसँग जोडिएका उत्पादनहरूलाई आर्थिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण बनाएका छन्।
नेपालमा भौगोलिक संकेत (Geographical Indications – GI) को विकासका लागि हालै काठमाडौँमा एक राष्ट्रियस्तरीय कार्यशाला सम्पन्न भयो। कार्यक्रममा सरकारी निकायहरू, उत्पादक समूहहरू, शैक्षिक क्षेत्र, नागरिक समाज र निजी क्षेत्रको सहभागिता रहेको थियो। कार्यशालाको उद्देश्य GI सम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु र दीर्घकालीन रणनीतिक मार्गचित्र तयार गर्नु थियो।
नेपालमा विशेष भौगोलिक क्षेत्रसँग जोडिएका उत्पादनहरूजस्तै जुम्लाको मार्सी धान, इलामको अर्गानिक चिया, मुस्ताङको स्याउ, ढाका कपडा, र लोक्ताको कागज राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रसिद्ध छन्। यी उत्पादनहरू नेपालको भौगोलिक अवस्था, परम्परागत अभ्यास र विशिष्ट वातावरणीय शर्तहरूसँग गहिरोसँग जोडिएका छन्।
कार्यक्रममा सहभागीहरूले भौगोलिक संकेतलाई समावेशी ग्रामीण विकासको एक महत्त्वपूर्ण माध्यमको रूपमा जोड दिए। GI ले बजार पहुँच सुधार, मौलिक ज्ञानको संरक्षण र विशिष्ट उत्पादनहरूको प्रतिस्पर्धात्मकता अभिवृद्धिमा योगदान पुर्याउँछ। WTO को TRIPS सम्झौताअन्तर्गत GI लाई कानुनी सुरक्षा दिइन्छ, जसले गलत दावी र अनुचित व्यापारिक अभ्यासबाट संरक्षण गर्छ।
तर, नेपालमा GI प्रणाली अझै सुरुआती चरणमै छ। मुख्य चुनौतीहरूमा उत्पादक र सर्वसाधारणमा चेतनाको कमी, एकीकृत कानुनी तथा संस्थागत संरचनाको अभाव, दर्ता तथा प्रमाणीकरणका लागि आवश्यक दक्ष जनशक्तिको कमी, गुणस्तर नियन्त्रणको कमजोर संयन्त्र, तथा सरोकारवालाबीचको समन्वयको अभाव रहेका छन्।
कार्यशालाले नीति सुधार, क्षमता अभिवृद्धि तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको खाँचो औँल्याएको छ। GI प्रणाली सुदृढ गर्नु नेपालमा दिगो आर्थिक विकास, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र ग्रामीण समुदायको सशक्तिकरणका लागि अत्यन्त आवश्यक कदमको रूपमा लिइएको छ।
