काठमाडाैं, ८ कार्तिक । कोजाग्रत पूर्णिमा आश्विन शुक्ल पक्षको पूर्णिमा तिथिमा मनाइने हिन्दूहरूको एक अत्यन्तै महत्वपुर्ण पर्व हो।
धार्मिक मान्यता अनुसार, यस रात धनधान्यकी देवी माता महालक्ष्मी पृथ्वी लोकमा भ्रमण गर्नुहुन्छ र “को जागेको छ?” (को जागृत छ?) भनी हेर्नुहुन्छ। जुन व्यक्ति वा घरमा मानिसहरू रातभर जाग्राम बसेर लक्ष्मीको आराधना, भजन–कीर्तन वा पूजा गर्छन्, त्यहाँ माता लक्ष्मी प्रसन्न भई बास बस्नुहुन्छ र अपार धन, ऐश्वर्य तथा सुख-समृद्धिको वरदान दिनुहुन्छ भन्ने जनविश्वास रहेको छ। यसैकारण यस रात सुत्नुहुँदैन भन्ने परम्परा रहेकाे छ ।
पौराणिक कथा अनुसार, यसै पूर्णिमाका दिन इन्द्र देव र महालक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। केही पौराणिक ग्रन्थहरूका अनुसार यसै पूर्णिमाका दिन स्वर्गका राजा इन्द्रले देवताहरूको हराएको वैभव र राज्य पुनः प्राप्त गरेका थिए भन्ने विश्वास पनि गरिन्छ। यसैगरी, दैत्यराज बलीले आफ्नो दानशीलता र सत्यवादिताका कारण भगवान् विष्णुको कृपा प्राप्त गरेको दिनको रूपमा पनि यसलाई लिइन्छ।
‘कोजाग्रत’ शब्दको अर्थ: यो शब्द ‘को + जाग्रत’ (को जागेको छ?) बाट बनेको हो। यो पूर्णिमा पर्वले नेपालीहरूको महान् चाड बडादसैँको औपचारिक समापनको संकेत गर्दछ। यसै दिन घटस्थापनाका दिन राखिएको जमरालाई देवीको प्रसादको रूपमा विसर्जन गरिन्छ र मान्यजनबाट टीका तथा जमरा ग्रहण गरी आशीर्वाद लिने क्रमको पनि यसै दिन विधिवत समापन हुन्छ।
रातभर जाग्राम बस्ने क्रममा परिवारका सदस्य, आफन्त तथा छरछिमेक जम्मा भएर रातभर भजन–कीर्तन गर्ने, पुराण सुन्ने तथा कौडा खेल्ने वा ताश खेलेर रमाइलो गर्ने चलन छ। यसले आपसी सद्भाव, मेलमिलाप र सामाजिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउन मद्दत गर्दछ। कोजाग्रत पूर्णिमा भनेको अध्यात्म, रात्रि जागरण, देवी लक्ष्मीको उपासना र दसैँ पर्वको उल्लासपूर्ण बिदाइ गर्ने विशेष सांस्कृतिक संगम हो।
